مقدمه
رأی وحدت رویه 870 دیوان عالی کشور درباره یکی از مسائل مهم مربوط به چکهای صیادی و ثبت آنها در سامانه صیاد صادر شده است. موضوع اصلی این رأی، امکان الزام صادرکننده چک به ثبت چک در سامانه صیاد است؛ موضوعی که پیش از صدور این رأی، میان شعب مختلف دادگاههای تجدیدنظر اختلاف نظر ایجاد کرده بود.
هیأت عمومی دیوان عالی کشور در تاریخ 22 مهر 1404 با بررسی اختلاف موجود میان شعب سی و دوم و یکصدم دادگاه تجدیدنظر استان تهران، در نهایت رأی وحدت رویه شماره 870 را صادر کرد. بر اساس این رأی، در صورتی که چک صیادی هنگام صدور در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، دارنده نمیتواند صادرکننده را از طریق دادگاه به ثبت چک در سامانه صیاد ملزم کند.
در ادامه، رأی وحدت رویه 870 دیوان عالی کشور، مبانی قانونی آن و آثار این رأی بر چکهای صیادی را بررسی میکنیم.
رأی وحدت رویه 870 دیوان عالی کشور چیست؟
رأی وحدت رویه شماره 870 دیوان عالی کشور در تاریخ 1404/07/22 و در پی اختلاف میان شعب سی و دوم و یکصدم دادگاه تجدیدنظر استان تهران صادر شد.
موضوع اختلاف این بود که آیا دارنده چک صیادی میتواند در صورتی که صادرکننده چک را در سامانه صیاد ثبت نکرده باشد، با طرح دعوا در دادگاه، الزام صادرکننده به ثبت چک در سامانه صیاد را درخواست کند یا خیر.
یک دیدگاه، چنین دعوایی را قابل پذیرش میدانست؛ اما دیدگاه دیگر معتقد بود شخصی که چک را بدون ثبت در سامانه صیاد پذیرفته است، نمیتواند بعداً صادرکننده را به ثبت آن ملزم کند.
هیأت عمومی دیوان عالی کشور در نهایت دیدگاه دوم را پذیرفت.
موضوع اصلی این رأی چیست؟
موضوع اصلی این رأی دیوان عالی کشور، بررسی قابلیت استماع دعوای الزام صادرکننده چک صیادی به ثبت چک در سامانه صیاد است.
بر اساس این رأی، ثبت چک در سامانه صیاد از الزامات قانونی مربوط به چکهای مشمول مقررات جدید است و اگر دارنده، با وجود درج عبارت قانونی مربوط به ثبت در سامانه، چک را بدون ثبت در سامانه صیاد قبول کند، نمیتواند بعداً صادرکننده را از طریق دادگاه به ثبت آن ملزم کند.
بنابراین، دعوای الزام به ثبت چک در سامانه صیاد قابل استماع نیست.
اختلاف نظر شعب دادگاه درباره ثبت چک صیادی
پیش از صدور رأی وحدت رویه 870 دیوان عالی کشور، دو شعبه دادگاه تجدیدنظر استان تهران درباره این موضوع برداشت متفاوتی داشتند.
نظر شعبه سی و دوم دادگاه تجدیدنظر تهران
شعبه سی و دوم دادگاه تجدیدنظر استان تهران معتقد بود شخصی که چک را با شرایط عدم ثبت در سامانه صیاد دریافت کرده است، نمیتواند بعداً صادرکننده را به ثبت چک ملزم کند.
بر همین اساس، این شعبه دعوای الزام به ثبت چک در سامانه صیاد را نپذیرفت.
نظر شعبه یکصدم دادگاه تجدیدنظر تهران
در مقابل، شعبه یکصدم دادگاه تجدیدنظر استان تهران معتقد بود ثبت چک در سامانه صیاد، تکلیف صادرکننده است و دارنده میتواند از طریق دادگاه، الزام صادرکننده به ثبت چک را درخواست کند.
این شعبه با پذیرش دعوا، صادرکننده را به ثبت چکهای مورد اختلاف در سامانه صیاد ملزم کرده بود.
این اختلاف در نهایت موجب طرح موضوع در هیأت عمومی دیوان عالی کشور شد.
نظر دادستان کل کشور درباره رأی وحدت رویه 870
نماینده دادستان کل کشور در بررسی این پرونده، با نظر شعبه سی و دوم دادگاه تجدیدنظر استان تهران موافق بود.
بر اساس این دیدگاه، اگر چک در زمان صدور در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، مقررات مربوط به چک و مزایای قانونی آن به شکل مقرر در قانون شامل چنین سندی نمیشود.
در این حالت، سند میتواند حسب مورد به عنوان یک سند طلب مدنی مورد استناد قرار گیرد، اما نمیتوان صادرکننده را به ثبت آن در سامانه صیاد ملزم کرد.
استناد این رأی به ماده 21 مکرر قانون صدور چک
یکی از مهمترین مبانی قانونی رأی وحدت رویه 870 دیوان عالی کشور، تبصره یک اصلاحی ماده 21 مکرر قانون صدور چک است.
بر اساس مقررات مربوط به چکهای صیادی، ثبت صدور و انتقال چک در سامانه صیاد نقش اساسی در برخورداری آن از مقررات و حمایتهای قانونی چک دارد.
به همین دلیل، دارنده چک باید هنگام دریافت چک صیادی، از ثبت صحیح اطلاعات چک و مالکیت خود در سامانه صیاد اطمینان حاصل کند.
آیا میتوان صادرکننده را به ثبت چک در سامانه صیاد الزام کرد؟
خیر.
مطابق این رأی دیوان عالی کشور، اگر دارنده چک، با وجود درج عبارت قانونی مربوط به ثبت چک در سامانه صیاد، چک را بدون ثبت در سامانه دریافت کند، نمیتواند بعداً با طرح دعوا، صادرکننده را به ثبت چک در سامانه صیاد مجبور کند.
به بیان سادهتر، دارنده نمیتواند پس از پذیرش چک ثبتنشده، از دادگاه بخواهد صادرکننده را به انجام این ثبت ملزم کند.
اگر چک در سامانه صیاد ثبت نشده باشد چه وضعیتی دارد؟
بر اساس رأی وحدت رویه 870 دیوان عالی کشور، چکی که در زمان صدور در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، از شمول مقررات قانون صدور چک خارج خواهد بود.
با این حال، این موضوع لزوماً به معنای بیاعتباری مطلق رابطه مالی میان طرفین نیست. در صورت وجود شرایط لازم، ممکن است دارنده بتواند از سند یا رابطه پایه به عنوان دلیل وجود طلب مدنی استفاده کند.
بنابراین، تفاوت مهمی میان «عدم برخورداری از مزایای قانونی چک» و «بیاعتباری مطلق طلب» وجود دارد.
آثار رأی وحدت رویه 870 برای دارنده چک صیادی
رأی وحدت رویه 870 دیوان عالی کشور اهمیت دقت دارنده هنگام دریافت چک صیادی را بیشتر کرده است.
مهمترین نکات عبارتاند از:
- پیش از پذیرش چک صیادی، ثبت آن در سامانه صیاد بررسی شود.
- اطلاعات چک از جمله مبلغ، تاریخ و مشخصات دارنده کنترل شود.
- از پذیرش چک صیادی ثبتنشده، بدون بررسی آثار قانونی آن، خودداری شود.
- دارنده نباید تصور کند که بعداً میتواند صادرکننده را از طریق دادگاه به ثبت چک ملزم کند.
- ثبت صحیح چک در سامانه صیاد برای استفاده از حمایتها و امتیازات قانونی چک اهمیت دارد.
رأی وحدت رویه 870 و اهمیت ثبت چک در سامانه صیاد
یکی از اهداف مقررات جدید چک، افزایش شفافیت معاملات و ایجاد امکان نظارت و رهگیری اطلاعات چکهاست.
سامانه صیاد اطلاعات مربوط به چک و انتقال آن را ثبت میکند و به همین دلیل، ثبت صحیح اطلاعات در این سامانه نقش مهمی در برخورداری از آثار و حمایتهای قانونی چک دارد.
رأی وحدت رویه 870 دیوان عالی کشور نیز در همین چارچوب، پذیرش چک ثبتنشده و سپس درخواست الزام صادرکننده به ثبت آن را مورد حمایت قرار نداده است.
جمعبندی رأی وحدت رویه 870 دیوان عالی کشور
در نهایت، رأی وحدت رویه 870 دیوان عالی کشور مقرر کرده است که اگر دارنده چک صیادی، علیرغم درج عبارت قانونی مربوط به ثبت چک در سامانه صیاد، آن را بدون ثبت در سامانه دریافت کند، نمیتواند بعداً صادرکننده را به ثبت چک در سامانه صیاد ملزم کند.
بنابراین، دعوای الزام صادرکننده به ثبت چک در سامانه صیاد قابلیت استماع ندارد.
این رأی مطابق ماده 471 قانون آیین دادرسی کیفری، در موارد مشابه برای شعب دیوان عالی کشور، دادگاهها و سایر مراجع، لازمالاتباع است.
❓ سوالات متداول درباره رأی وحدت رویه 870
آیا رأی وحدت رویه 870 درباره چکهای صیادی است؟
بله. موضوع اصلی رأی وحدت رویه 870 دیوان عالی کشور، ثبت چک صیادی در سامانه صیاد و امکان یا عدم امکان الزام صادرکننده به ثبت چک است.
آیا دارنده میتواند صادرکننده را به ثبت چک در سامانه صیاد مجبور کند؟
خیر. بر اساس این رأی ، دعوای الزام صادرکننده به ثبت چک در سامانه صیاد قابلیت استماع ندارد.
اگر چک در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، آیا هیچ حقی برای دارنده وجود ندارد؟
عدم ثبت چک باعث محرومیت آن از مقررات و مزایای قانونی چک میشود؛ اما حسب مورد ممکن است رابطه پایه یا طلب مدنی میان طرفین قابل استناد باشد.
رأی وحدت رویه 870 از چه تاریخی صادر شده است؟
این رأی در تاریخ 22 مهر 1404 توسط هیأت عمومی دیوان عالی کشور صادر شده است.
محمّدجعفر منتظری ـ رئیس هیأت عمومی دیوان عالی كشور